In een tijd waarin duurzaamheid steeds belangrijker wordt, staat de zorgsector voor unieke uitdagingen. Minke Jongsma, ziekenhuisapotheker in ziekenhuis Tjongerschans in Heerenveen, werkt aan innovatieve oplossingen om medicijnverspilling en milieuvervuiling tegen te gaan. Door o.a. te experimenteren met slimme urinefilters, het koppelen van data, en samen te werken met het Waterschap Wetterskip Friesland, hoopt Jongsma de milieu-impact van medicijnen te verminderen.
“Hoge concentraties hormonen in het water kunnen geslachtsveranderingen bij vissen veroorzaken. Naarmate de concentraties toenemen, wordt het steeds moeilijker om deze stoffen uit ons drinkwater te zuiveren. Dit kan uiteindelijk ook problemen opleveren voor ons als mensen.”
Minke Jongsma
Ziekenhuisapotheker bij ziekenhuis Tjongerschans
Geneesmiddelendistributie en logistiek
Bijna iedere patiënt in het ziekenhuis krijgt medicijnen, of het nu gaat om pillen, infusen, of injecties. “Als ziekenhuisapotheker ben ik ervoor verantwoordelijk dat deze geneesmiddelen op het juiste moment en in de juiste hoeveelheden beschikbaar zijn voor de patiënten,” legt Jongsma uit. “Dit houdt in dat alle geneesmiddelen in voldoende mate voor de juiste patiënten op de juiste plek liggen en op tijd worden geleverd. Op dit moment erg lastig, want we hebben veel leveringsproblemen.”
De Green Deal Duurzame Zorg
De Duurzaamheid van de zorg is één van de grootste uitdagingen voor Jongsma en haar team. De Green Deal Duurzame Zorg 3.0 beschrijft hoe de zorg in Nederland verduurzaamd moet worden. Jongsma: “In de Green Deal heeft de Rijksoverheid met partijen acties vastgesteld met als doel dat de zorg ook op lange termijn goed is voor de mens en de aarde. Jongsma denkt dat we op dit moment zorg leveren die niet heel duurzaam is: “We gebruiken veel grondstoffen en energie, en creëren veel afval door het gebruik van wegwerpartikelen.”
Jongsma benadrukt dat geneesmiddelen een grote rol spelen in de milieu-impact van de zorgsector: “Het productieproces van geneesmiddelen kost veel grondstoffen en na gebruik belanden veel medicijnen via het riool in het oppervlaktewater en uiteindelijk in het grondwater. Dit gebeurt doordat rioolwaterzuiveringsinstallaties niet alle geneesmiddelen volledig kunnen filteren. Ongeveer 5% van de geneesmiddelen in het riool wordt ongebruikt weggespoeld, terwijl 95% wordt uitgescheiden door de mens zelf.”
Milieueffecten van geneesmiddelen
De ziekenhuisapotheker legt uit dat de concentraties van geneesmiddelen in het oppervlakte- en grondwater steeds hoger worden: “Belangrijke biologische effecten die we momenteel bij waterorganismen zien, zijn onder andere veroorzaakt door benzodiazepines en antipsychotica, middelen die het gedrag kunnen beïnvloeden. Bijvoorbeeld, vissen worden minder actief en bewegen minder. Hetzelfde geldt voor hormonen uit anticonceptiemiddelen; hoge concentraties hormonen in het water kunnen geslachtsveranderingen bij vissen veroorzaken. Naarmate de concentraties toenemen, wordt het steeds moeilijker om deze stoffen uit ons drinkwater te zuiveren. Dit kan uiteindelijk ook problemen opleveren voor ons als mensen.”
Tegengaan van verspilling
Om de milieu-impact te verminderen, werkt Jongsma aan diverse oplossingen: “In mijn ziekenhuis ben ik bezig om verspilling van geneesmiddelen tegen te gaan. We gooien veel geneesmiddelen weg die nog goed te gebruiken zijn.” Daarnaast werkt de apotheker aan een experiment waarbij een filter op de Intensive Care wordt gebruikt om medicijnresten uit de urine van patiënten met katheters te filteren. “Het idee is dat het filter 95% van de geneesmiddelen kan tegenhouden, zodat deze niet in het riool terechtkomen. Dat filter kan je na een bepaalde periode verwijderen. De medicijnen die daarin zijn opgevangen, worden vervolgens samen met het filter verbrand. Het verbranden is natuurlijk ook een lichte milieudruk, maar je voorkomt ermee dat alle geneesmiddelen die in urine zitten rechtstreeks in het riool terechtkomen.“
Duurzame zorg door samenwerking en data
Jongsma benadrukt het belang van samenwerking en data-analyse in de strijd tegen milieubelasting door geneesmiddelen: “Ziekenhuis Tjongerschans werkt samen met Medisch Centrum Leeuwarden, de Rijksuniversiteit Groningen en het Waterschap Wetterskip Friesland om verstrekkingsgegevens[1] van geneesmiddelen te koppelen aan watermetingen. Zo kunnen we zien waar de druk het hoogst is en gericht ingrijpen. Bijvoorbeeld, in gebieden met hoge concentraties van bepaalde medicijngroepen kunnen we extra filters bij de nieuwe waterzuiveringsinstallaties plaatsen of moeten we naar het voorschrijfbeleid gaan kijken.”
Jongsma werkt ook aan een dashboard om geneesmiddelverspilling binnen ziekenhuizen te monitoren en processen te verbeteren. “Door data-analyse kunnen we verspilling beter in kaart brengen en gerichte maatregelen nemen,” zegt Jongsma. Dit dashboard stelt hen in staat om nauwkeurig te bepalen waar de verspilling het grootst is en welke afdelingen of processen de meeste aanpassingen vereisen. “We gebruiken het dashboard om samen met de verpleging en apothekersassistenten te kijken waar de verspilling zit per afdeling. Hierdoor kunnen we specifiek in gesprek gaan met verpleegkundigen en artsen om te kijken of we dit kunnen verminderen op die afdelingen.”
De toekomst van data en technologie
Jongsma ziet een veelbelovende toekomst voor data-analyse en technologie in het ziekenhuisbeheer, vooral met betrekking tot duurzaamheid: “Ik denk dat we nu een beetje aan de vooravond staan van hoe we dit moeten gaan invullen,” vertelt Jongsma. “Ik ben nu aan het experimenteren met manieren om de data die we al hebben in het ziekenhuis te gebruiken en in te zetten om inzichtelijk te krijgen waar we kunnen verbeteren ten aanzien van de belangrijke doelen in de Green Deal. Hoe kunnen we ons grondstofverbruik verminderen? Hoe kunnen we meer circulair werken ten aanzien van geneesmiddelen?” Jongsma vertelt dat ongeveer 40% van de CO2 uitstoot van de zorg gerelateerd is aan geneesmiddelen. Jongsma: “Als het gaat om grondstoffenverbruik, is het nog veel erger. Maar liefst 80% van het grondstoffenverbruik in de zorg is gerelateerd aan geneesmiddelen. We zullen dus echt met die geneesmiddelen aan de slag moeten om de doelen van de Green Deal te behalen. Dit kunnen we alleen doen door data te gebruiken om inzichtelijk te maken waar de druk precies ligt en hoe we hierin kunnen verbeteren. Dat wil natuurlijk alleen als we de veroorzakers goed in beeld hebben.”
“Ik denk dat het pionieren is om met elkaar te gaan kijken hoe we dit goed aanpakken en waar we tegenaan lopen. Ik denk dat een partij als Datapoort, die veel partijen bij elkaar kan brengen, daar een rol in kan spelen. Ik denk dat dat heel erg wenselijk zou zijn.”
Toekomstplannen en ambities
Op de vraag naar haar toekomstplannen en ambities, antwoordt Jongsma: “Wat we nu proberen te realiseren is dat we als ziekenhuisapothekers een belangrijke rol spelen in het verduurzamen van de zorg, zowel landelijk als regionaal, zodat we bestaande en toekomstige problemen effectief kunnen aanpakken in samenwerking met alle betrokken partners, zoals waterschappen, het RIVM, VWS en voorschrijvers.”
[1] Verstrekkingsgegevens geven o.a. aan hoe vaak en in welke hoeveelheid een medicijn aan de patiënt is verstrekt.